Hasbey Köksal: Donadon, Dewr-û Daîm, Kirasguhartin; Yarsan, Qizilbaş, Êzdî

KurdiYazarlar

Av, çavkanîya jiyanê ye. Tenê çavkanîya jiyîna zindîyan nîne, di heman demê da jî, di însanbûyîna însan da rolekî bêhempa lîstiye. Wek alîkarek, kar û barên însanan sivik, wek amûrekî li ber destê insanan, jiyîna însanan hêsan kiriye, pêşve biriye û pêşî li pêşveçûnê vekiriye. Av, bi destê însanan girtiye, ji çandin û çininê, ji zanistên fen, mîmarî û endezyariyê, heta çand û hûner, avabûn, beralîbûn, veguharîn û sosyolojiya însanan, însan perwerde kiriye. Raman, îlham û sêwirîn da ye. Bûye dînamîzma  afirandina insanan. Ji ber jiyîndayinê, di zîhnê însanan da wek ax, agir, hewa di çêbûn- çêkirin, afirîn-afirandin, heyîbûn-heyîkirina dinyayê da elementekî esasî hatiye dîtin. Bi vê boneyê, av, rênîşandera fama çerxa kaînatê, kirde ya bûyîna felsefeyê ye jî.

Diyalektîka avê, çawa di felsefeya pozîtîf da qada çavdêrî û  cêribandinê ye, ewqas jî di  felsefeya skolasîzmê da qada pergala sabîte û Xwedayî ye jî. Di vî alî de bi bandordarekî girîng, felsefeyên ol û baweriyan mijandî ye.

Xwedayî, tê maneya “bi xwe” di xwe da ” heyî, heyîkirin,” û di xwe da derxistin, “zayîn” e. Yanê, Xwedayî “peyda û dayende, mak û dayik” e. Wê demê, di xwe da afirandin bûyerekî derasayî, ew afirandî jî di xwe da pûxteyên afirînde  dihewîn e. Afirînde û afirîndî, di wicûda heyî da bi cih û yek in, yanê wehdet in. Di keriyê pergala mezin da yek in. Ji yek puxteyê ne û puxteyên hev in.

Di çerxa pergala mezin a kaînatê da, her bûyîna kainatî di çerxa jêrpergala xwe da diçerixe. Di wê dewr- û daime da , bûyîn, her carê qafik, reng, kîsik, şikl û hwd. winda bike jî, rih, her dayîm di pergala xwe da kiras veguhartî ne, winda û bê tinebûn di dewr-û daîma xwe da ye. Rih, dişîbe halê avê yê buxî û hilmî. Av, di navbera erd û ezman da dewr-û daîm e. Av di dewr-û daîmîya xwe ya sê halî  da kiras vediguharîne. Afirînde û afirîndî ye. Di wicûda pergala mezin da afirindî, di jêrpergala xwe da afirînde ye.

Ew pergala  donadon, dewr-û daîm, kirasveguhatin  di ezelê da heyî ne, heta ebedê jî heyî ye.

Eger pirsa wa ji  me hewe em kî ne                                                                                                           

Navkî me erd yek ezman û yek av bû                                                                                                                

Nêçe hezar salan em li hev çerx bûn hu hu                                                                                                       

Wê wextê jî navekî me melek bû hu hu

*

Heftê hezar carî me hal beyan kir hu hu                                                                                                     

Wê waxtê jî navekî me tûfan bû hu hu

*

Wê waxtê jî navekî me çelan bû hu hu                                                                                                            

Yekî me çel, çelî me yek hate dîn hu hu                                                                                               

Sira Elî sulba me da hat zimên hu hu                                                                                                                

Wê waxtê  jî navê me qizilbaş bû (1)

*

Şirove:                                                                                                                                                                                              

Eger  hûn ji me dipirsin em kî ne? 

(Taa ji duh ve) Navê me erd, ezman û av (e) bû. (Yanê navê me Xwe-za, Xwe-dê, Xwe-da ye.) 

Nêçe hezar salan em (erd, ezman, av) li hev çerx (dewr-û daîm) bûn.  (Rih da hev.) Hu Hu (Xuda, Xuda).                                                                                                                              

(Di) Wê waxtê (çerx bûn û rihdayînê da) jî navekî me melek (afirînêr, rih û can dayende) bû.

Heftê hezar carî me hal (û ehwalên xwe, guharîn û veguharînên xwe, bi zimanê xweza û beşer, di kîjan şikl, reng, dirûv, can û rihê da aşkere, ayan û) beyan  (li ber çavan xweyî) kir. 

Wê wextê (di wê demê da) jî navekî me tofan bû (me hilweşand û ji nû ve çêkir, afirand) Hu Hu (Xuda, Xuda)

(Di vê guharîn û veguharînê da) Demekî jî navê me çelan (çel pak-î dil) bû. (Li qata berz, li cem  afirînêr ), Hu Hu ( Xuda, Xuda).                                                                                        

Yekî me (di xwe da) çel ( çel pak-î dil), çelî me (çel pakî-î dil pak) yek hate dîn (dîtin. Me xwe, di hev da hewand, kerî û bitûn, bitûn û kerî, xwe wekhevî), Hu Hu (Xuda, Xuda).                                                                                                                                                               

Sira Elî, (sira gewre, raza berz, raza bilind, sira hebûn û tinebûnê, guharîn û veguharînê, dewr-û daîm bûyînê, sira Wahdetê Wicûd) di sulba me (beşer, meriv, merdim, mordem, ademîzad) da hat ziman, Hu Hu (Xuda, Xuda). 

Wê waxtê  (zemanî) jî navê me Qizilbaş (Ehl-î Heq, Kumsor,  Elewî) bû, Hu Hu ( Xuda, Xuda).   

Temara ol û bewrîya Kurdan di du şaxan da gihîştîye roja îro. Şaxek, bi şiroveya zîhnîyeta mêr bi bandordar,  ji Mazdeîzmê, li ser Zerdeştîyê ve Mîtraîzm û ji wir ve dîn -î Brahîm  Îslamîzm e. Şaxa din jî, dîsa ji temara Mazdeîzm û Zerdeştîyê ve dijberî bandora zîhnîyeta mêr, bi perestîşa Xwe-dê (Mother Earth) Herda Dewrêş (2) ve rê ya Êzdanîzm, di serî da Rêya Heqîyê (Qizilbaş-Kumsor), Yarsan û Êzdayîtî ye. 

Her çiqas bi darazorê be jî, Kurdên ku ji xwe re bi rêya Brahîm ola Îslamîzmê pejirandine, bituna felsefeya Îslamîyeta ku bi çanda Ereban bi bandordar e, nepejirandine. Di felsefeya Îslamiyetiyê da, felsefeyên baweriyên xwe yên  berê jî  bênder kirin e. Em rêça Donadon, Dewr û Daîm û Kiras Vedguhartin ê di Qesîdeya  Feqiyê Teyran  “Ey Av û Av! da, Wehdet ê jî bi zelalî di qesîdeyên “Şêxê Sen’anî da dibînin.                                                                                                      

Lazim bi îşqê hal tu yî

Bê dev î pir ji sirra qudretê (3)

 

Şirove:

(Av!) Lazime bi zimanê hal (Kiras guharîn û dewr û daîm) eşqê xwe bînî ziman.                                                              

(Lê) bê dev (ziman,) bibî jî, bi sirrên qudretê tijî yî. 

*

(1)  Ji duwaz a Qizilbaş. (Alî Sîzer)

(2) Denîz Dilşa Yol/Rê, (Dersim Înanç Sembolîzmî Antropolojîk Bîr Yaklaşim) Bi Antropolojîyê nezikbûnek Remzê Baweriya Dersîm.

(3) Ji Qesîdeya “Ey Av û Av” Dîwan a Feqiyê Teyran

 

 

İlginizi Çekebilir

İran,Jina Mahsa Amini protestolarını destekleyen rapçi Toomaj Salehi’yi idama mahkum etti
Belarus Cumhurbaşkanı Lukaşenko: Bizi savaşa sürüklemek istiyorlar

Öne Çıkanlar